Face it

Katten og presten
Det var ein mørk og stormfull haustkveld i 1979. Eg var dårleg budd på det eg skulle oppleva denne kvelden. Det var fredag og fast dag for kakao. Ingen kan laga kakao som mor mi. Med salt og kaffi i. Vi sat der alle fem: Bror min på 5, søstera mi på 9, ho var så vidt eit år yngre enn meg. Og mor og far. TV fantes ikkje i heimen. Det var berre oss. Roen hadde senka seg. Vi markerte helga med å brenna eit stearinlys. Sjølv om den lilla fargen var noko upassande, måtte det jo brukast opp. Som vanleg hadde vi jentene krangla om kven som skulle kveika det. Det ringde på døra. Om det kunne vera vi som eigde ein kvit katt med grå flekker? Vi budde i eit rekkehus som låg tett opp til hovudvegen. Det var vel ikkje anna å venta. Katten, ein dvergkatt meinte vi det måtte vera, hadde vi frakta med oss frå sjølvaste Sand i Ryfylke. Han var til overs hos nyepresten. Presten med krøllene som alltid kommenterte fotball i preikene sine. Ein gong var han nære ved å missa ballen ned frå talarstolen. Far var organist, så vi fekk med oss det som var av gudstenester rundt om i soknet. Dei gongene mor ikkje var med fekk vi utførleg referat i tillegg: Kva presten hadde tala om, kven og kor mange som var i kyrkja. I dei største kyrkjene, vart talet omgjort til kor mange rundar det hadde vore med altervin. Stort sett var det dei truande som oppheldt seg i kyrkja, og då vart det nokolunde rett tal når far summerte kor mange gonger nattverdsringen vart fylt. Far sat med ryggen til og spelte. Han hadde ein liten spegel montert til orgelet, slik at han fekk ei viss oversikt over kva prest og klokkar tok seg føre.
Katten hadde vi fått med oss på flyttelasset til Rosendal. Det var trygt og sorgdøyvande å ha med seg eit levande minne frå bygda vi hadde vakse opp i. Venene våre kan eg knapt hugsa at vi såg seinare. Neste gong eg såg huset vårt att, hadde dei nye eigarane tatt kol på hengebjørka som ruva utanfor soveromsvindauga mitt. Treet som eg hadde eg sovna til i fleire år. Raslinga i bjørkeblada var som englevinger som slo i mørket. Dessutan likte eg å laga fantasiar om figurane som greinene danna. No var altså katten frå Ryfylke også borte. Mannen som kom med bodskapen såg ikkje ut til å trivast med ærendet sitt, så mor let han sleppa ganske kvikt. Tårene til dei tre ungane i huset var ikkje til å stogga. Denne kvelden vart kranglinga hos naboen overdøyvd av jammeren vår.
Eg fekk kjenna kva sorg var. Aldri seinare har eg eigd ein liknande katt. Først mange år seinare fekk eg vita at vi hadde kalla han det same som eselet til Ole Brum. Eg har aldri lese Ole Brum. Vi gav han namnet Tussi fordi han var så leiken. Eg veit ikkje kor katten vart av, det var nok far som måtte ta jobben med å grava han ned. Ein dag skal eg spørja han om det.

Høner og kaffi
Som 13-åring fekk eg viktigare ting enn ein katt å sørga over. Eg hadde to levande bestemødre: Farmor og mormor. Ei veke i mars hadde vi mormor frå Sunnmøre på besøk. Ho var slapp og utarma, då ho hadde kreft i tarmen. Vi sakna den gamle mormora som prøvde å læra oss å hekla. Vi fekk berre så vidt eit lite glimt av henne innimellom. Det var noko spesielt med mormor. Ho hadde aldri vent seg til livet på garden i Torvik. Ho var og blei ei byjente. Ho kunne sitja lenge og drikka kaffi ved kjøkenbordet. Har aldri heilt forstått kvifor, men ho slo alltid litt kaffi på tefatet som ho slurpa i seg før ho tok fatt på koppen. Frå kjøkenet gjekk det ei dør ut til ein slags gang.  Der var det alltid ei spesiell lukt, ei blanding av surmjølk og fjøs. I døra sto det ein enorm nøkkel. Kan ikkje hugsa å ha sett slike nøklar sidan. Tidleg på morgonen forsvann vi ut denne døra og sprang på bare bein inn i hønsehuset. Sola var tidleg oppe på denne sida av huset, og den hadde allreie klart å laga lunk i den opptrakka bakken. Det var alltid litt skummelt å opna døra til hønsehuset. Det blei alltid så mykje rabalder med det same. Nokre av hønene låg med hovudet under eine vingen, medan andre allereie hadde levert egget sitt. Dei raske rørslene med den raude hovudpynten gjorde stort inntrykk på meg. Måten dei la hovudet på skakke på, som om dei klandra meg for å stikka av med dei varme egga. Det var ikkje alltid like lett å sjå om dei var glade eller hissige. Men, vi kom alltid heile ut med fangsten. Dei blei nok litt mindre folkesky dei somrane vi var der, då vi stadig var innom for å sjekka om det var framgang i produksjonen.

Romvesen og bier
Morfar var ein mann for seg sjølv. Han hadde sine meiningar som han kanskje ikkje delte med så mange andre. I kjellaren hadde han laga seg ein verkstad der han laga gryteskrubbar. Eg kan enno kjenna lukta av metall som han omgav seg med.
Om sommaren kunne vi møta på han ute med fullt bieutstyr. Det var vel det næraste eg har vore eit romvesen. Han var ivrig med å henta posten dersom han venta ei ny dronning til bikuben. Innimellom leita han etter bisvermar som hadde rømt. Var han heldig klarde han å fanga ei og anna forvilla bie. Eg for min del var glad eg aldri blei stukken, men honningen var god. Morfar var ein kløppar til å fortelja historier. Som den gongen han kappdrakk tran og gjekk av med sigeren. Dei fleste hadde vi høyrt før, men det lagde god stemning.
Det var ein dryg køyretur heim til Uskedalen. Då heldt vi oss i ande med å festa tråd til ein klippfisk, som vi hengde ut av vindauga. Det var alltid spanande å sjå korleis dei i bilen bak såg ut til å lika underhaldninga.

Men, no var det altså sundag og kyrkjeklokkene hadde slutta å lokka inni bygda. Denne dagen hadde far tatt turen åleine. Mormor var nok årsaka til at vi har fått fri denne sundagen. Vanlegvis pleidde han stå og trippa utanfor medan han venta på at resten av følget skulle bli klar. Det var forventa at han skulle ta fatt på preludiet kant i kant med at klokkene slutta å klinga. Han hadde nok enno friskt i minnet den gongen vi tydeleg kunne høyra kyrkjeklokkene tona medan det enno var tre kilometer att å køyra.
Vi budde ikkje lenger på rekke og rad i Rosendal, men på ein gamal husmannsplass i Uskedalen. Søskenflokken hadde formeira seg med to attpåklattar. Vi eldste sto ved vindauga og studerte regnet. Utsikta viste gamlehuset der farmor og farfar delte bu. Brått kom farfar hastande over den nyslåtte bøen. Graset låg flatt og glatt etter at han dagen før har gitt det ein omgang med den lengste ljåen. Han var til vanleg ikkje ein mann av hastverk. Alt han gjorde vart gjort på ein seig og uthaldande måte. Han snakka sjeldan om kva som skulle ha vore gjort, men brukte heller kreftene på gjera det. Hadde nok ikkje tid til noko anna.

Ikkje lenge etter  ser vi mor springande mot gamlehuset, denne gongen heng farfar på slep. Dei kom ikkje attende. Vi er så pass store at vi kjende at vi vart redde, men vi heldt oss i ro. Redsla delte vi med mormor, sjølv om ho ikkje sa stort. Uroa vart ikkje mindre ved at ein ukjend bil kom sniglande opp gjennom svingane.

Svingane på Leite i Uskedalen

Ubrukeleg lege
Ein middelaldrande mann i mørkegrøn fløyelsjakke steig ut av bilen med alvorsam mine. Han var sikkert i sin beste ungdom, men eg hugsar han som halvgamal. Han bar på ein urovekkande svart koffert. Han vart ikkje lenge. Litt for kort etter mitt unge vit. Eg hadde forstått at noko alvorleg var fatt, og då kunne han vel ikkje berre forsvinna? Eg tok mot til meg og ropte ut vindauga. Om han berre skulle gå? At han ikkje kunne gjera noko var ikkje svar godt nok for meg. Ein lege var vel ein lege? Men, slik vart det. Legen fór og vi sat at med ei død farmor. I sin beste alder. Ho hadde vore kvalm då ho vakna, men då klokka nærma seg 11 ville ho likevel ut at senga. Ho ville høyra preika på radioen slik ho hadde for vane. Det var det siste ho gjorde. Ho hadde sikkert vore stolt om ho hadde visst det sjølv. Trua var viktig for ho, viktigare enn det meste.

Radioen der farmor prøvde å høyra si siste preik

Vi fekk sjå henne. Ta på henne. Ho var vakker og kald der ho låg i kista i bestestova. Fletta, som vanlegvis var sirleg dandert som ein knute i nakken, låg fint ned på venstre sida. Det hadde alltid imponert meg, måten ho fletta det lange, gråe håret på. Ho brukte aldri strikk, men surra nokre lause hår i enden, før ho rulla fletta saman.
Eg har sett døde menneske seinare, men aldri nokon som farmor. Ho både var og ikkje var. Mest ikkje var. På eit vis kunne eg kjenna at ho var borte. Det gjorde sorga litt lettare å bera.
Minnestunda vart ei blanding av mange uvande kjensler. Vi skulle aldri få sjå att måten ho strauk handbaken over munnvikane på. Munnen som alltid lo. Ho som heldt på å kvela oss i kjoleforkledet sitt når vi stakk bort i døra. Alltid like glad for at vi kom. Ho som var så velsigna lite nymotens. Berre rund og god og dufta nysteikte potetkaker kvar laurdag.

Farmor bakar lefser i kjellaren

Minnestund og trøorgel
Farmor låg i ei kiste midt på golvet. Divankroken, der flanellbilete med hjorten hang, mista på ein måte litt av glansen. Dei viktigaste av bedehusfolket og slekta var til stades. Trøorgelet gjorde sitt til at stemninga sette seg i ryggmaren ein gong for alle.

Trøorgelet til farfar

Neste morgon vakna eg med ein klump i magen. Eg kom raskt i hug kva som hadde skjedd. Det tok lang tid før denne kjensla glei over i gode minner.

Farfar og rosinbrød
Vi såg for oss at farfar, som var ein stille og alvorsam kar, skulle skrumpe inn i takt med settepotetene. Det var farmor som hadde tatt mesteparten av plassen. Han hadde vore som eit vedheng. Han var liten, ho var stor. Ho var i strålande humør, han var taus. Ho lo, han letta berre så vidt på eine augnebrynet. Ho laga mat, han åt. Ein stor bit av han var borte.  Men, farfar var ikkje slik vi hadde trudd. Det første han gjorde var å tinga seg eit rosinbrød frå bakeriet. Midt i veka.Det var kanskje hans måte å visa oss at han kom til å ta fullt ansvar for eige liv. Rosinbrød hadde ikkje vore kvardagskost der i heimen.

Mormor reiste sin veg. Først då eg vart eldre kunne eg setja meg inn i korleis ho kanskje opplevde det heile. Kor døden brått kom endå nærare. Ho hadde nok ikkje trudd at ho skulle overleva den andre. Ho fór rett nok berre eit halvt år seinare. Mormor vart gradvis omdanna til ei tynn stripe mellom kvite sjukehuslaken. På eit vis var det godt å ikkje sjå henne på det aller siste.
Eg kan aldri hugsa at det var snakk om at ho skulle bli frisk. Vi godtok at ho skulle døy. Det gjorde ho sjølv også. Ho klorte seg fast i ein salme i Bibelen: «Herren er min hyrding, det vantar meg ingen ting». Det gav henne fred.

Det er to måtar å sjå døden på: Noko andre driv med eller noko ein skal gjennom sjølv. Det enklaste er å ikkje vurdere alternativa i det heile. I vår del av verda er det ikkje lett å godta at noko ikkje kan kjøpast for pengar. I staden for å sjå døden i kvitauga, brukar mange dyrebar tid på å prøva å kvitta seg med problemet.

Eg er lukkeleg, difor ynskjer eg skriva om døden. Det burde gjera det lettare å ta vare på dei små tinga i livet. Ting som ofte vert tydlegare når alvoret sig inn. Eg for min del vil gjerne få auga på dei viktige tinga i god tid.

Utsikt til bygda Uskedalen frå Leite
%d bloggers like this: